Contos de Portocubelo: Luna ou de como arde a liberdade

– Entón, Pepe , que foi o que ocorreu con Portocubelo?

– Poderíamos dicir que se foi desleíndo, porque desaparecer, o que se di desaparecer, xa vedes que non é o caso…

– Foi engulida por eses apartamentos?

– O corazón do lugar, si. Pero Portocubelo era máis cá iso: casas amoreadas sobre chan de pedra, regueiros, pequenas leiras, a conserveira dos Llecha… Unha a unha foron derrubando as casiñas e levantando eses edificios emblema do pepurbanismo caciquil dos oitenta. Unha mágoa.

– E a conserveira? Non houbo ningún organismo que quixese rehabilitala?

– O único organismo que fixo uso dela foi o dos fungos que parasitaron alí durante anos… Ata que un día foi mercada polos do Novo, que a vella aínda é prima do entón alcalde, e esa foi a fin. Quedaban apenas catro casuchiñas habitadas (o estanco, o bar do Ignasio, a taberna do Talelo…), pero eso non foi impedimento para a negocianta de Neves do Novo:  por catro miserables pesos fíxose con case todo o que quedaba, e o que non arranxou polas boas fíxoo polas malas, conseguindo que o concello expropiase as poucas vivendas que ficaban habitadas e licitase unha “obra de reaproveitamento de espazos urbanos abandoados”. Falamos do ano 72, cando a transparencia era ás xestións municipais o que o aceite á auga. E ela obrou a todo filispín, non fose ser que lle botasen embaixo o negocio. E houbo pasar tal, porque á xente do pobo non lle gustou nada a artimaña.

– Iso ía preguntar eu. Porque mira que non sodes revolucionarios nesta costa cunqueirana…

– Pois si. Houbo a súa algueirada, a pesares de que os vellos desaloxados foron máis ou menos contentos, meus pobres, porque calquera cartiño era bo naquela época. E mal que ben houbo quen os acolleu nos pisos novos. Aínda que nunca se adaptaron, supoño que por eso se empeñan en seguir vindo a veces…

– “…nas noites de  borraxeira…” Uuuuuh!

– Non tentes a sorte, que non tódalas historias desta aldea foron coma a que acabamos de ver, de risa e festexo! Aínda que as hai ben simpáticas, abofé que si. Mirade, falando da reacción do pobo cando se derrubou a fábrica, as casas e a praza, contareivos un conto digno dos anais do surrealismo galego. Pero imos andando, que aínda que xa non caia auga a xarros o frío apégase ós osos.

– A onde nos levas agora?

– Ó cine vello. Dádesvos conta dese pequeno banco de dúas prazas que teño na casa, aquel de piñeiro gastado canda os remos da parede? rescatouno meu tío Miguel dese mesmo cine no 72, e gárdoo coma ouro en pano. Pero vouvos contando a historia e a ver se chegamos a tempo da función!

Por aquel entón meu tío Miguel estaba moi activo con calquera causa política que xurdise. Estudaba Dereito en Compostela, onde os coletazos do franquismo facían aínda moito dano, e como diría Castelao, “os osos enterrados foran á final semente”. El viña tódalas semanas á casa, pois o corazón, coma agora, sempre o tivo neste mar de vento, aínda que os intereses estaban na capital: andaba na organización daquel proxecto sindical que foi ERGA, e non renunciaba a escribir, que sempre tivera a teima, e por esa altura proxectaba un guión de serial radiofónico ó estilo do que logo foi “La saga de los Porretas”, sempre en clave costeira, claro. Non sei se o sabedes, pero Miguel era fillo do profesor D. Arcadio García, famoso polos seus ensaios de ética-política e historia do galeguismo. D. Arcadio era un cura xesuíta que no 1945 marchou a Francia coñecer os chamados “sacerdotes obreiros” europeos, un grupo de relixiosos que traballaban en fábricas a fin de coñecer e solidarizarse co mundo obreiro. Como ese movemento foi rapidamente censurado polo Vaticano, D. Arcadio marchou a Brasil, onde intelectuais varios, incluída xente da propia Igrexa, estaban a traballar coa poboación autóctona en alfabetización e mellora das condicións de salubridade. Alí foi onde se xestou, xa sabedes, o movemento da Teoloxía da Liberación, e meu tío-avó estaba orgullosísimo de o ter axudado. Pero faltaban aínda uns anos para que Xoan XXIII convocase o Concilio Vaticano II e a nosa curia patria non estaba para chanceos: antes de que D. Arcadio se convertise noutro Restrepo, o cura aquel revolucionario colombiano, foi reclamado de novo no país.

Claro está, non chegou e calou a boca: el propugnaba unha Igrexa aberta á sociedade do s. XX, próxima ás necesidades reais do ser humano: caridade, non ó celibato, adopción da ética marxista… Podedes imaxinar que pronto foi invitado a abandoar os votos, cousa que fixo finalmente aí contra o 50. En pouco tempo, casou con miña tía e mudáronse a Vigo, onde naceu o tío Miguel.

D. Arcadio comezou a dar clases de Filosofía no Santa Irene, e alí trabou amizade con Méndez Ferrín, quen co paso do tempo había de ser profesor primeiro e mentor despois de meu tío en Santiago. Ferrín tiña xa tras de si un férreo pasado político e literario, o que marcou á xeración de estudantes ós que deu clase por aquelas datas, nos primeiros setenta.  Contibuíra a fundar a UPG no 64, que daquela se cinguía menos á autocomplecación estalinista e reclamaba para Galicia unha dignidade que só podía vir dada pola simbiose do galeguismo co marxismo-leninismo; no 72, o ano en que Miguel marchou á Universidade, Ferrín tivera que fuxir para non ser encadeado por terceira vez, e este feito tiña sublevada á poboación de esquerdas, maiormente á universitaria.  Non en van diversas faccións políticas foron refundándose ata xerar Galiza Ceive, unha das formacións que había dar lugar ao Exército Guerrilleiro aló a mediados dos 80. Conta por certo meu tío como daquela, xa en plena democracia, foi novamente detido Méndez Ferrín baixo a acusación falsa de tenza de armas, o cal o levou tres meses ó cárcere de Segovia, onde foi torurado. Dis que foi un compañeiro quen o denunciou por envexa, e dis tamén que non saiu moi ben parado do tal testemuño… Pero esa é outra historia, así como a derivación do Exército Galego dende que poñían bombas en torretas de Fenosa ata que se defenestraron no 89, de todo o cal vos pode falar moito o Miguel, que por aquel entón compartía taberna en Santiago cos revolucionarios, e que por certo, trouleiro maior, estaba en Clangor o día da bomba…

A cuestión é que meu tío viña a miúdo a Portocubelo e traía con el novos folgos da capital, polo que se uniu e mesmo encabezou as protestas dos veciños contra a expropiación das vivendas: pequenas manifestacións á porta do concello, lecturas de proclamas na Praza Maior, chamadas á radio… Pero todo era inútil, as sensibilidades políticas da corporación local non estaban viradas naquela dirección. E cando xa cundía a desesperación, apareceu como chovido do ceo un artista local que facía teatro de certa envergadura no país, e que quixo arrimar o seu ombro á causa. Chamábanlle Luna e era un home alto e fraco, con barba de canoto que parecía enfiada na súa pel curtida por man laboriosa. Eu, que apenas fixera os oito anos, teño aquí mesmo cravada a súa magra estampa o día en que tivo lugar o máis excelso dos actos protesta que houbo na defensa de Portocubelo: a función de Luna.

O tío Miguel e outros amigos de Compostela, tamén vinculados ó mundo da cultura, difundiran por toda a bisbarra a actuación deste home, que para qué negalo, tiña na altura certa sona de artista entre bohemio e puro tolo, e congregaba xente das máis variopintas castes. Sabíase que o actor non traía pensado facer unha función ó uso, senón que había de presentar un acto híbrido de denuncia social e creación contemporánea, e a xente do lugar, ávida de cambios tras tantos anos de folletín nodesco, non se quixo perder tal evento. Decidiuse que o vello cine rexentado polo tío Xesús albergase o espectáculo, pois cabían nel ata catrocentas persoas, tiña altura para as previsibles acrobacias do artista e estaba situado no centro neurálxico da protesta: a carón mesmo da fonte da praza.

Pero velaiquí o está, o vello cine! E deamos grazas, donas e cabaleiros: o magnífico artista Luna vai ofrecerlles unha función senlleira, irrepetible, excelsa…  Hahaha! Bendizamos estes lapsos do tempo que nos permiten ver un espectáculo en verdade único! Sentamos aquí un anaquiño e entramos ó que estea toda a xente?

– Claro! Síguenos contando…

Era verán, lémbroo ben porque antes da función xogabamos os pícaros na aira de atrás da sala, esa á que se adiviña tralo carreiro aquel xunto á hortiña. Que excitación! pelexando por erguerlles a saia ás cativas da rúa de arriba, as nenas finas… Mirade aí os van todos!! Eu son aquel máis pequeneiro que corre atrás da alta, hahaha!

Meu tío saiu pedirme axuda; facíao sempre para que eu me sentise un rapaz maior e poidese presumir diante daquelas rapazas. Así que deixei ós da cuadrilla e entrei no cine pola porta de atrás, unha que daba á aira e estaba entre a barra de bar e a taquilla de cobrar as entradas. Había músicos preparándose no salón de baile, que estaba contiguo á sala e tiña unhas fermosísimas lámpadas enormes que eu miraba cada tarde de venres con ollos regalados… Aquela porta daba á parte baixa do esceario, e sobre el unha platea duns 15 metros na que tiñan lugar as escasas funcións dos teatros que recalaban aquí.

Cando cheguei vin que había unha confusa montaxe que, por moito que eu non estivera familiarizado co teatro, non podía deixar de estrañarme: unha montaña de aparente lixo amoreado nun dos vértices do escenario, unha circunferencia pintada con xiz no chan de madeira e un pequeno estrado configuraban os elementos  decorativos daquela “prometedora” representación. Meu tío non parecía telas todas consigo, a xulgar pola inquietude da súa outroramente tranquila mirada. Pero Luna remexíase entusiasmado por entre todos aqueles trebellos. “Máis lixo, preciso máis lixo. E un adival!”, declamaba máis que berraba en absoluta autocomunión co seu espíritu artístico. O tío Miguel olloume: “xa sabes. Vai canda os teus amigos e trae máis lixo coma este, queres? Eu vou mentres ó cabanón do tío Anselmo á procura do trelo dos bois” Asentín con brío: non importaba o que el me pedise, eu sempre cumpría con rigor castrense. Saín correndo, e en menos de dez minutos, os catro ou cinco rapaces que xogabamos na aira volvimos exultantes con respectivos lotes de lixo: a nosa carreira cara á fama nos escearios sería fulgurante! Entretanto, o atrezzo da obra voltárase, se cabe, máis inquedante: o devandito adival conformaba unha lúgubre soga pendurada sobre o simulacro de púlpito. Traguei saliva, pero que diaños! aquelo era arte contemporánea, da que tanto me falaba o tío!

A función deu comezo a pouco de facerse noite. As catrocentas prazas do cine non deron abasto para fornecer tanta necesidade de arte e reivindicación social, así que ademáis de petarse o galiñeiro coa rapazada toda, houbo que habilitar unhas cadeiras no corredor da sala: dicíase que dende os tempos de O Fillo, de Carballo Calero, non había tanto quórum en acto ningún do vello cine. Pero entremos xa…

Por suposto, toda a miña familia está presente, mirade: aquela parella da cuarta fila son meus pais, ó lado está o Papá de Cuba e o outro é o tío Nelo. Fixádevos a ollada de meu pai: esculca o esceario con rostro adusto, á procura de calquera detalle co que facer escarnio do tío Miguel: sempre o tivo por “roxo”, o cal consideraba un insulto e un nefasto resultado do exceso de cariño co que fora educado por miña nai, súa irmá maior. Ela, sin embargo, prepárase con deleite, toda coqueta xa daquela… haha, que marabilla vela así noviña! sempre lle deu tanto gusto cantar nos coros e participar en canta festa e celebración se dése no lugar…

Pero escoitemos, comeza a música: atendede, que non tén desperdizo….

– Parece unha marcha militar??

Lembrábao xusto así! Para disgusto do pobre Luna, esta pequena “peza clásica” está composta polo director da orquesta da vila, o vello Eladio, un corneta retirado do exército por problemas de oído. Hahaha… Pero agora, atención…

(De súpeto, logo dun prolongado silenzo que se nos contaxiou ós catro a pesares da algarabía anterior, apareceu o actor. Pero non o fixo dende atrás da pantalla, como soe era habitual, senón que se descolgou dende o teito inmerso nunha xigantesca bolsa transparente chea de auga. Houbo un unánime chío de susto, e alí ficou suspendido o Luna, espido e aguantando a respiración dentro dun magnífico útero xigante que penduraba perigosamente das vigas do teito. Por sorte (momentánea) para a estrutura do mesmo, rachou antes a bolsa que a viga, e Luna caeu ó chan producindo un enorme estrépito que asustou aínda máis ó público, para colmo daqueles ós que, ademáis, alcanzou coa proxección do tal líquido amnniótico.

Pero non houbo tempo para a reacción, e apenas uns segundos despois, o artista gabeou por sobre o lixo, coroando o petouto do infame amoreamento en menos que cae un cuspe ó chan: xa sobre el, acendeu un facho que tiña alí reservado, e prendeu o seu pequeno sinaí, dando éxodo a un carreiro de lume que chegou, adiviño que convenientemente encauzado por un regueiriño de gasoil, á circunferencia agora chea de serrín. Adivinastes: o círculo comezou a arder con profusión e as lapas xa chegaban ó teito cando o inacostumado público se recuperou do susto inicial e decidiu concluír por iniciativa propia a función, comezando a recuar cara á saída cada vez con maior présa. Mentres, o Cristo-Luna, extático, berraba dende a morea de lixo: “unha nova sociedade avanza! irmáns, prendamos lume ás convencións e camiñemos a un futuro mellor! loitemos pola nosa liberdade!”

Hai que recoñecerlle mérito no ritmo da obra, porque non ben rematou a proclama, no teito do cine incendiáronse as letras L-I-B-E-R-D-A-D-E, que ninguén reparaba estaban penduradas do artesonado e debían ter o seu respectivo baño en gasoil, tal foi a rapidez coa que a liberdade ardeu. Para aquel entón a fumareda causada polo incendio era tal que os poucos que quedabamos na sala fuximos despavoridos, tapando a boca e berrando os máis por auxilio, o cal Luna debeu tomar por unha aclamación do público, co que se enfervorizou máis aínda e subiu a galope ó pequeno púlpito.)

– Pero… que foi isto!! Cof, cof!

– Unha performance suicida en pleno 72?

– Hahaha! Aí tedes, non vos dicía eu que non tiña desperdizo a función!

– E que pasou dentro, como rematou eso!

Teño recordos confusos do que aconteceu. Lembro ó tío Miguel berrándolle: “non te colgues, Luna, que non queda ninguén na sala!!!”, pero entón un brazo arrincoume do meu rapto e vinme  fóra, na noite morna, contemplando como o cine se consumía entre lapas e as muxicas subían e caían logo encarumadas coma se de bágoas de San Lourenzo reais se tratase… Ollade, que marabilla, están caendo de verdade!!

– Hahahaha! Non pode ser verdade, non puido pasar tal!

– Pasou, vaia se o fixo! O bo de Luna chegou a pendurarse da soga e derrubou o púlpito, aforcándose ante un público de bancos baldeiros e pedindo pola liberdade do mundo… Así nolo contou logo o tío Miguel, que afortunadamente chegou a tempo de o liberar do anarquista suplicio e sacalo para fóra con vida.

– Sospeito que a xente do lugar decidiu permañecer afastada uns cantos anos máis dese tipo de iniciativas artísticas, non é?

– A xente, e meu tío! que botou máis dun mes sen volver á casa, abucharado o home como estaba. Despois daquelo centrouse máis na rama política da reivindicación social, e xa vedes onde está hoxe. Pero houbo quen, na casa, nunca llo perdoou. Meu pai coidouse moito de volverme deixar ir canda el pescar, ou ás setas, e tiven que facelo sempre ás agachadas. Supoño que por iso lle tiven máis lei aínda! Daquela aventura é que rescatou o banquiño do cine, xa vistes que é talmente no que sentamos presenciar o espectáculo hoxe, por iso o gardo con tanta tenrura.

– E o actor, o tal Luna, que foi del?

– Pois mirade: o home recuperouse como puido e aínda deu qué falar nos teatros do país. Mesmo chegou a ir a Madrid, noutra bizarra historia da que nunca tiven tódolos detalles, e colarse tan tranquilo na casa de Berlanga, a quen quixo convencer de que era o actor indicado para o Jaime Canivell da súa Escopeta Nacional, onde vai parar comparalo a el co Sazatornil…

– Ai que me troncho! Que personaxe, meu deus!

– Pois si, ese era Luna. Morreu no transcurso dunha interpretación, para disgusto do director da película e gloria del, que bordou o papel de ancián ruso aplastado por unha árbore que el mesmo tallaba…

Acerca de Ambrosio Berza

Enésima reencarnación de Bitter Bierce, aquel gringo vello que quixo morrer nunha revolución; do capitán pirata Bellamy na procura da Illa Tartaruga; do prófugo camiñante Thoreau; da fotógrafa Tina Modotti seducindo a Frida e a Diego; do Castelao que predica as espigas e debuxa os espigóns.

A.B. fai súas as palabras de Coomaraswamy, “o artista non é un tipo de persoa especial, senón que cada persoa é un tipo especial de artista”. Camiña polo mundo e conta o que ve: con sentimento e sen pretensións.

Nómada psicolóxico pero amante da súa terra, non pode afastarse moito do seu pendello virtual: así chama á zona temporalmente autónoma na que garda as súas miraxes.

Esta entrada foi publicada en Sen clasificar e etiquetada . Garda a ligazón permanente.

3 respostas a Contos de Portocubelo: Luna ou de como arde a liberdade

  1. Magdalena di:

    Vou pola metade e estame a gostar muito! Paro un anaco :))

  2. Magdalena di:

    Verdade ou imaxina?? Muito bom!

  3. Ambrosio Berza di:

    Tres cuartos a un. Obrigado por leres, q ficou longo… 🙂

Os comentarios están pechados.